Қазақ тілі мен дәстүрлері шет елдердегі біріктіруші фактор ретінде–2

Бүгінгі таңда әлемнің барлық елдеріндегі қазақ жастары аға буынға қарағанда екі-үш және одан да көп тілдерді білуге тырысады, бұл қазіргі өмірдің экономикалық және технологиялық жағдайларына байланысты, мысалы, Қазақстанда, балалар орта мектепте үш тілде оқыған кезде. Жоғары оқу орындарында студенттер, магистранттар, докторанттар кем дегенде үш тілде дайындықтан өтуге мәжбүр. Бұл тек біздің елге ғана қатысты емес. Оқытудың бұл бағдарлары халықаралық сипатқа ие. Демек, қазақ тіліне нормаға айналған шетелдік сөздер енгізіледі. Кез келген тілде шамамен бірдей айтылатын халықаралық терминдерді санамасақ та," компьютер"," смартфон"," интернет"," бағдарлама"," дисплей"," онлайн " және т.б. бүгінгі таңда қазақ тілінің мазмұнында әлеуметтік ортаға байланысты жаңа ағымдар көрініс табуда. Бұл, біздің ойымызша, қазіргі әлемдегі қазақ тілінің жай-күйі, бұл жағдай тұратын еліне қарамастан, қазақ тілінің барлық спикерлеріне тән. Қазіргі заманның қазақ тіліне осындай объективті әсерін шындық ретінде қабылдауға тура келеді. Қазақ тілінің тазалығын кәсіби ортада лингвист мамандар сақтай алады, өйткені бүгінгі таңда қазақ тіліндегі бірде-бір әдеби немесе басқа (құқықтық, техникалық және т.б.) мәтін шетелдік шыққан қазіргі заманғы жаңа сөздерсіз аяқталмайды. Әлемдегі қазақтардың этникалық бірегейлігін және олардың қазіргі жағдайдағы өзгеру ерекшеліктерін анықтайтын жекелеген Қазақ ұлттық дәстүрлерін қарастырыңыз. Шетелдегі қазақтар сақтайтын ұлттық дәстүрлердің ерекшеліктерін, әдетте, олардың Қазақстанда қалай сақталғанымен салыстырамыз. Бүгінгі таңда қазақтардың кейбір дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары қазіргі заманның жағдайларына бейімделді, өкінішке орай, Әрқашан жақсы жаққа емес. Кейде әдемі, бай тәрбиелік және философиялық мәнге толы қазақтардың тарихи қалыптасқан дәстүрлері өзінің алғашқы келбетін қалай жоғалтқанын көру өте өкінішті. Интернет-материалда автор атап өткендей, қазір, мысалы, "қыз ұзату тойы" (қалыңдықты шығарып салу) бұрын – соңды болмаған салт-дәстүрлермен: раушан жапырақшалары бар "Ақ жол", Ақ жол, түн ортасына дейін жастардың кетуі және т.б. бұрынғы уақытта сваттар қалыңдықты таңертең ерте, күн шығысымен-жаңа күннің, жаңа өмірдің символымен алып кеткен. Бір күн бұрын ол барлық туыстарын "сыңсу" әнімен аралап, туыстарымен қоштасқан. Шын мәнінде, қазір үйлену тойы және өзге де отбасылық салтанаттарды (құдалық, қыз ұзату, баланың тууы, сүндеттелу, кәмелеттік жасқа толу, мерейтойлар және т.б.) өткізу кезінде бүкіл әлемдегі қазіргі заманғы қазақтар жарнама және өз қызметтерінің қымбаттауы үшін фантазияны қамтитын кәсіби ұйымдастырушылардың қызметіне жүгінеді, нәтижесінде іс-шараларды өткізу сценарийіне қандай да бір жаңа элементтер енгізіледі. Шын мәнінде, егер мереке иелері қолдаса, оған ешкім тыйым салмайды. Айта кету керек, мерекелерді ұйымдастырушылар көбінесе қазақтың ұлттық дәстүрлі іс-шараларын өткізуді білмейтін немесе мүлдем білмейтін жастар жұмыс істейді. Мұндай жағдайлардың таралуы біртіндеп қоғамдық әдетке айналады, содан кейін адамдар бұрынғыдай және қазір қалай болғанын ойламайды. Шамасы, мәдени дәстүрлердің өзгеруі де орын алады. Тарихи қалыптасқан ұлттық дәстүрлердің трансформациясын айқындайтын қазіргі заманның және объективті шындықтың Қазақ әдет-ғұрыптарына әсерін келесі жарқын мысалдарда көрсетуге болады. Бірнеше жыл бұрын Моңғолиядан Қазақстанға ересек жаста көшіп келген этникалық қазақтар өздерінің отбасыларында, ауылдарда сақталған салт-дәстүрлерді жақсы біледі. Олардың көпшілігі Моңғолияда тұратын туыстарымен, достарымен тығыз байланыста. Біз соңғы жылдары Қазақстанда тұрып, жұмыс істейтін Моңғолиядан келген отандастармен байланыс орнаттық, бұл отандастарымызға осындай салыстырмалы тәсіл жасауға мүмкіндік берді. Бұл мысалдар қазіргі өмірдің тарихи қалыптасқан қазақтың ұлттық дәстүрлерін жаңаша түсіндіретінін, ал ең бастысы, олардың қаншалықты бұрын сұлу болғанын және философиялық мәнге толы болғанын көрсетеді! Мүмкін, көпшілікке қолжетімді арнайы сайтты (немесе өзге де электрондық дереккөзді) құру және оның жұмысын қамтамасыз ету қажет болатын, онда адамдар қазақ дәстүрлерінің бастапқы бейнелерін оқи және жаңғырта алатындай, қазақтың ұлттық дәстүрлері, әдет-ғұрыптары, мерекелері сипатталған тарихи сауатты ақпарат орналастырылуы тиіс. Тарихшы мамандардың мұндай ақпараты қазақтың тамаша әдет-ғұрыптарын қалпына келтіруге ықпал етер еді. Бала туумен байланысты қазақ халқының дәстүрлері ерекше салтанатпен ерекшеленеді. Көптеген әдет-ғұрыптар мен әдет-ғұрыптар ежелгі уақытта, тіпті рулардың өзара әрекеттесуіне негізделген дала қоғамының ерекше құрылымының қалыптасуының басында пайда болды. Онда қазақ халқының ұлттық мифологиясы мен менталитеті көрініс тапты. Төлек Байділдә мен Қасен Танабай айтқандай, Моңғолияда алыс ауылдардан келген қазақтар қандай да бір субъективті себептер бойынша үй туа алатын жағдайлар кездеседі (медициналық мекемеге уақытында жете алмайды және т.б.). Егер әйел үйде немесе ауруханадан тыс жағдайда босанса, онда баланың кіндігін кесіп алған адам "кіндік-шеше" деп жарияланады және бұл әйел немесе ер адам ма ("кіндік-әке") маңызды емес. Біздің респонденттердің пікірінше, бүгінгі таңда бұл әдет-ғұрып Олар қолдамайтын сәл өзгеше қасиеттерді қабылдайды, осы ежелгі Қазақ әдет-ғұрпын сақтау, әсіресе Қазақстанда, көбінесе формальдылыққа айналады. Мысалы, "кіндік шеше" туралы сөз болғанда, баланың туыстары болашақ бала үшін "лайықты" кандидатураны "құрметті" туыстар немесе достар қатарынан іздейді, содан кейін бұл адамды, әдетте, әйел деп атайды, бұл ретте оның бала туған кезде болғаны немесе болмағаны маңызды емес. Моңғолиядан келген біздің респонденттер бұл әдет-ғұрыптың ерекшелігі "кіндік шешені" алдын-ала дайындау мен таңдаудың болмауы екенін атап өтті, өйткені бұл оқиғаға тосын, күтпеген, күтпеген және тосын сипат беретін кез келген адам болуы мүмкін. Әрине, қазіргі жағдайда, балалар, әдетте, мамандандырылған медициналық мекемелерде туылған кезде, босанған әйелдің жанында медициналық қызметкерлерден басқа біреудің (баланың әкесінен басқа) болуы туралы айтудың қажеті жоқ. Бұл нақты Қазақ әдет-ғұрпына әсер ететін объективті шындық. Бүгінгі таңда бұл дәстүрді өзінің бастапқы түрінде сақтау белгілі бір өмір сүру жағдайлары болған кезде немесе ежелгі әдет-ғұрыптан қалған нәрсені қабылдау қажет болған кезде ғана мүмкін болады. Баланың аты туралы сөз болғанда, Моңғолиядағы қазақтар мерекеге шақырылған ең құрметті қонаққа осындай құқық береді. Жалпы, әдетте, Моңғол қазақтары бала тууына байланысты, ең алдымен, көптеген балалары бар туыстарын шақырады. Әдетте бұл атауды отбасындағы құрметті адам ғана бермейді, сонымен қатар ол үлкен отбасы бар адам болуы керек. Мұндай адамды мерекенің қонақтары тікелей той кезінде анықтайды, сондықтан баланың аты тек ата-анасы үшін ғана емес, сонымен қатар мереке қонақтары үшін де тосынсый болуы мүмкін. Бұл балалармен байланысты ежелгі Қазақ әдет-ғұрыптарының сұлулығы, терең мағынасы мен тәрбиелік әсері. Қазіргі жағдайда ата-бабалар оларға тән барлық дана мағына жоғалып кетті, мұнда тағы да уақыттың, тарихтың, оқиғалардың және т. б. әсері туралы айтуға болады. Моңғол қазақтары ұстанатын тағы бір әдет-ғұрыпты алайық. Егер қандай да бір себептермен бала тамыр алмаса, қайтыс болса немесе әйел денсаулығына байланысты баланы сақтап, туа алмаса, онда мұндай әйелдің туылған баласына кез-келген басқа ұлтқа тән есім беріледі. Әдетте, Баян-Өлгей қазақтары мұндай көптен күткен балаға моңғол немесе орыс (моңғол қазақтары кириллицаны қолданады, елдің тұрақты тұрғындары арасында орыстар да кездеседі) немесе тіпті кейбір жағымсыз атау береді. Бұл баланы қорғайды деп саналады. Тағы бір аспект бар, оны атап өту керек. Бұл қазақтардың тұратын аймағына байланысты ұлттық қазақ дәстүрлерінің ерекшеліктері. Мысалы, Берлинде тұратын қазақтар (біз олармен кездестік) қазақ тілінде өте күшті түрік екпінімен сөйлейді. Тиісінше, дәстүрлі қазақ іс-шараларын өткізу кезінде оларда көші-қон процестерінің салдары ретінде түрік мәдениетінің элементтері бар. Керісінше, Сеулдегі қазақтармен кездесу біздің отандастарымыздың іс-шараларды өткізудің таза қазақстандық сценарийлеріне көбірек бейілділігін көрсетті, өйткені корей қазақтарының көпшілігі Қазақстаннан тікелей көшіп келген. Егер кейбір жергілікті әдет-ғұрыптар ежелгі қазақ дәстүрлерін байытса, онда жаман ештеңе жоқ, бірақ қазақтардың кез-келген ежелгі ұлттық дәстүрі оның барлық жаңартуларында ата-бабаларымыз салған бастапқы философиялық мағынасын жоғалтпауы керек, әйтпесе дәстүрдің құндылығы жоғалады. Бүгінгі күні бүкіл шетелдік қазақ диаспорасы мен қауымдарында некеге тұрумен байланысты "құда түсу", "құдалық" сияқты және басқа да жылы, шынайы атмосферада, әндер мен сыйлықтармен өткізілетін Қазақ әдет-ғұрыптары сақталып, сақталуда. Шақырылғандарды емдеу үшін негізгі ұлттық тағам (бешбармақ), сондай-ақ басқа да тағамдар дайындалады. Мысалы," төңкерме " – бұл ұлттық десерт, тез дайындалатын тағам, оны дайындау үшін алдымен қыздырылған қазанға бидай ұнын, содан кейін жеке май немесе күрдікті қуырады. Бүгін, әрине, ол заманауи қызмет көрсетуде дайындалады. Уақыт өте келе ұлттық сипатқа айналған қазақтардың негізгі дәстүрі қонақжайлылық болып табылады. Бұл дәстүр ежелгі дәуірде қалыптасқан. Қазақтар айтты: "Встречай мейман ретінде әуезовтың". Қазақ қоғамындағы қонақжайлық жоғары бағаланады, барлық кезеңде дала тұрғындары мейманды қуанту үшін қолдан келгеннің бәрін жасады, сондықтан әрбір жолсерік жолға шығар алдында, оны қазақ жерінің кез келген бұрышында құшақ жая қарсы алатынын білді". Қонақ дастарханға шақырылды, құрметті орынға отырды және үйдегі ең жақсы заттармен емделді. Дала заңдары бойынша қазақтардың тамағы шыншылдық пен адалдықтың даусыз кепілі болған. Қонақты қалай қабылдауға болатынын білмейтін адам оны дұрыс емдеді, сонымен қатар бұл тек бір отбасының ғана емес, бүкіл отбасының кемшілігі болып саналды. Қазақтардың ұлттық мәдениетінде ас беру рәсіміне ерекше рөл беріледі-кез келген тағам белгілі бір мәнмен және орынға беріледі. Қазақтар "қонақ асы" көмегімен адамдарды татуластыруға, құрметті қонақтарға құрмет көрсетуге болатынын біледі. Қазақтар міндетті түрде "соғымнан ауыз тигіз" деп достықтың, бауырластықтың, бірліктің белгісі деп санады, қонақты оның денсаулығы, туыстары мен жақындарының денсаулығы туралы сұрады. Әсіресе қонақтар үшін қазақтар ең дәмдісін сақтады. Қарттарға, аса құрметті адамдарға қазақтар "мүшені"берді. Әр халықтың мұндай әдет-ғұрыптары жоқ. Дастархан басындағы мінез-құлық мәдениетіне де ерекше көңіл бөлінді. Қазақ әдет-ғұрыптары бойынша ас ішуге ұрысуға тыйым салынды, әдептілік ережелерін сақтау қабылданды. Бірақ өмірде бәрі болады. Кейде біреуге қатысты жаман әрекет жасаған адам оның үйінде кездейсоқ болды. Иесі жоқ прогонял мейман мен бейбітшілік пен келісімнің жол туралы өткен, ал шақырған к дастархану бергенде оған жауырынға, тобық, тыртық түйін және өзге де еті, ол береді қадірлі қонақтарға, осы қожайыны бейбітшілік пен келісімнің жол картасы туралы - "номад". Қонақты болжау керек еді. Бұл жерде тағы да Қазақ әдет-ғұрыптарының философиялық мәні жатыр. Шетелдік қазақтар "абысын асы", "бел көтерер", "қала", "бүйрек", "құйық бауыр", "асату", "қымызмұрындық", "соғысым басым", "наурыз-көже" және басқа да тамаша дәстүрлер мен салттарды еске алады. Бұл дәстүрлер ұлттық мәдениеттің көрсеткіштері, тағамды көтереді, адамдардың өзара құрметін көрсетеді. Моңғолия, Қытай, Түркіменстан қазақтары өздерінің ұлттық салт-дәстүрлері туралы білімдерін интернет-бейнематериалдарда көрсетеді. Қазақтар тамақты үш түрге бөлді: ақ (ақ) – сүт өнімдері, қызыл (қызыл) – ет өнімдері және көк (жасыл) – көк, көкөністер мен жемістер. Нанды жоғары бағалай отырып, олар оны аталған түрлердің ешқайсысына жатқызбаған. Қазақтар бидай мен ұннан бұрын "мыжыма", "қиықша", "шелпек", "таба-нан", "топ", "бөртпе", "қазанжаппа", "жарма", "күлше", "төңкерме", "нан салма", "бүркеме", "бауырсақ", "құмақ" және т.б. сияқты тағам түрлерін дайындаған. Қазақ халқының салт-дәстүрлері-мінез-құлық үлгісі, сыпайылық, сыйластық эталоны. Халықтың мәдениетін түсіну үшін ұлттық әдет-ғұрыптармен танысу керек. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары сан алуан және алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Қазақтар кездесетін елдер қаншама, жергілікті ерекшеліктермен байытылған қазақ дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының нұсқалары да сонша. Автор - Дина Ораз Информация взята с сайта EL.KZ