Қазақ тілі мен дәстүрлері шет елдердегі біріктіруші фактор ретінде

Шетелдегі қазақтардың этникалық бірегейлігін сақтау мәселелерінде мәдени дәстүрлер маңызды рөл атқарады. Қазақтардың көптеген ұрпақтары жинақталған тәжірибені өз ұрпақтарына берді, бұл ретте тәжірибені берудің басты тәсілі "әкеден ұлға"жолы болып саналады. Халықтың мұрасы бүкіл қоғамға берілетін әлеуметтік тәжірибе туралы ұмытпау керек, ал тәжірибені берудің әлеуметтік әдісі дәстүр деп аталады. Тәжірибені берудің бұл әдісі қоғамның тиімді өмір сүруіне көмектесетін уақытпен тексерілген қондырғыларды беруді қамтиды. Латын тілінен аударғанда " traditio "сөзі сөзбе-сөз" беру " дегенді білдіреді, яғни іс-әрекетті білдіреді. Ежелгі уақытта ол кез-келген материалдық құндылықтарды беру кезінде қолданылған, мысалы, қызына үйленген немесе белгілі бір затты берген кезде. Кейінірек материалдық заттарға материалдық емес құбылыстар қосылды – Дағдылар мен дағдылар. Тиісінше, дәстүрлер белгілі бір ортада (қоғамда, топта) берілетін және белгілі бір адамға жатпайтын нәрсені білдіреді. Дәстүрлер қоғамдық қатынастардың маңызды реттеушілерінің бірі болып табылады. Бұл тұрақты, өзгермейтін, өткенге байланысты, түсінуді қажет етпейтін нәрсе. Бұл тарихи қалыптасқан нәрсе мәдени және әлеуметтік мұраның жиынтығы ретінде беріледі. Дәстүрлер "бір ұрпақтан екінші ұрпаққа өткен, алдыңғы ұрпақтардан мұра болған нәрсе (мысалы, идеялар, көзқарастар, талғамдар, іс-әрекеттер, әдет-ғұрыптар)"ретінде анықталады. Дәстүрлер - бұл"ұрпақтан-ұрпаққа берілетін, қоғамдық қатынастарды реттеушілердің бірі ретінде әрекет ететін практикалық және әлеуметтік іс-әрекеттің көптеген идеялары, рәсімдері, әдеттері мен дағдылары". Дәстүрлердің күші адамдардың санасында жатыр және олардың басқаша әрекет етуіне жол бермейді, кейде тіпті заңды жауапкершілік қаупін де тоқтатпайды. "Той", "құдайлық", "қыз ұзату" және т.б. Қазақ ұлттық дәстүрлерінің Күшін түсіндіруден басқа санитарлық карантин жағдайында да тоқтамай, БАҚ-та бір жарым жылдан бері жаңалықтар таратылып келеді. Бұл жұмыста дәстүрлер ұлттық мәдени дәстүрлер деп түсініледі, өйткені егер сіз дәстүрді еске түсірсеңіз, мақала аясында тақырыпты қамту мүмкін болмайды. Бұл мағынада зерттеуші Э.С. Маркарян кеңес заманында берген "мәдени дәстүр" ұғымының анықтамасын келтірген орынды: "Мәдени дәстүр - бұл Кеңістіктік-уақытша трансмиссия арқылы әртүрлі адамзат ұжымдарында жинақталып, жаңғыртылатын әлеуметтік ұйымдастырылған стереотиптерде көрініс тапқан топтық тәжірибе". Бұл анықтаманың құндылығы "кеңістік-уақытша трансмиссияны"ескере отырып, қазақтардың ұлттық мәдени дәстүрлерді сақтаудағы тәжірибесін салыстырмалы талдауды негіздеуге көмектесетіндігінде болып отыр. Бұл ретте әр түрлі елдерде, әр түрлі саяси және экономикалық жағдайларда, әр түрлі уақытта тұратын қазақтар туралы сөз болып отыр. Мұндай талдаудың мақсаты-ұлттық бірегейлікті сақтау шеңберінде қазақтың ұлттық дәстүрлерін трансформациялау мәселелерін, олардың мәдени кодты сақтаудағы рөлін, ғылыми-техникалық прогресс пен қазіргі заманғы технологиялардың ұлттық дәстүрлердің мазмұнына әсерін зерделеу. Бүгінгі таңда "жалпы" дәстүрлер туралы көптеген ғылыми тұжырымдамалар бар, бірақ барлық ғылыми көзқарастардың ішінде келесі идеяларды бөліп көрсету керек: біріншіден, мәдени дәстүрлер әлеуметтік шындықпен тығыз байланысты және уақыт өте келе өзгеріссіз қала алмайды; екіншіден, мәдени дәстүрлерді белгілі бір адам жасамайды, сәйкесінше оның жеке шығармашылық қиялының өнімі емес, соған байланысты олар басқаларға беріледі. Демек, дәстүрлер туралы айтқанда, мақалада дәстүрлердің өзі де, басқа да "дәстүрлі" компоненттер: әдет-ғұрыптар, рәсімдер, нормалар мен ережелер, мінез-құлық әдеттері, талғамы, көзқарасы, іс-әрекет бейнелері, дағдылары мен дағдылары туралы айтылады. Бұл компоненттер белгілі бір адамдардың санасын бейнелейді және адамдарды "өз" және "бөтен"деп бөлу арқылы анықтауға мүмкіндік береді. Мәдени дәстүрлердің бір түрі-халықтық дәстүрлер. Көбінесе "дәстүр" синонимі "әдет", кейде "мұра", "дәстүр"сөздері қолданылады. Дәстүрді ескере отырып, біз "осылай қабылданды", "солай болды", "осылай басталды" деп айтамыз, бұл жазылмаған заңды білдіреді, оны барлығы немесе барлығы дерлік ұстанады. Мысалы, "құдалық" ұлттық салт-дәстүрін өткізу кезінде қазақтар міндетті түрде өздерінің "құдалар" сыйлықтарын жасайды, ал бұл дәстүр туралы түрлендірілген немесе "жаңартылған" түсінік бүгінгі күні бұл сыйлықтар ақшалай мәнде қымбаттай түсуде, кейде бұл тіпті бәсекелік сипатта болады. Бұл дәстүрдің мұндай өзгеруінің себептері, ең алдымен, қазақтардың экономикалық өмір сүру жағдайлары, қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларында технологиялардың дамуы болып табылады. Атап айтқанда, Моңғолиядағы, Қытайдағы, Түрікменстандағы немесе Қазақстандағы қазақтардың "той" өткізу кезіндегі айырмашылықтарды да табуға болады, ол үшін Интернеттегі бейнематериалдарды қарау жеткілікті. Айырмашылық сыйлықтардың атауынан басталып, мерекелік үстелдегі ұлттық тағамдардың атауларымен аяқталады. Егер Моңғолияда ауылдық жерлерде тұратын қазақтар әлі де малды сыйлық ретінде пайдалана алатын болса, Түркіменстан қазақтарында сыйлық ретінде негізінен кілемдер мен зергерлік бұйымдар бағаланады. Айта кету керек, қазақтардың мәдени дәстүрлері белгілі бір елдің және олар тұрақты тұратын мемлекеттің білімінің тереңдігін қамтиды. Бұл күнделікті өмірде көрінетін ерекше құндылықтар. Қазақтар тұратын еліне қарамастан, жергілікті халықтың тілі мен мәдениетін үйреніп, сол елдің лайықты азаматтары бола алды. Әр түрлі елдердегі қазақтардың мәдени әдет-ғұрыптары әртүрлі болуы мүмкін: кейбір қазақтар үшін норма, басқа қазақтар үшін қолайсыз болуы мүмкін. Мысалы, кейбір шығыс елдерінде шай ішу ерекше процедура болып табылады, сондықтан қонаққа шайға шақырудан бас тартуға болмайды, өйткені оны құрметтемеушілік ретінде қабылдауға болады. Ал Ресейде тұратын қазақтар бұған жеңіл қарайды. Орыс дәстүрлерінде шай ішу процесі де бар, ешкім шай ішуден бас тартуды орынсыз деп санамайды. Қазақтар Ресей Федерациясындағы байырғы халық, елдегі барлық этностар арасында саны бойынша оныншы болып табылады. Қазақтардың басым бөлігі Ресей Федерациясының Астрахан және Орынбор облыстарында тұрады. Қазақтардың ұлттық дәстүрлерді сақтауындағы айырмашылыққа урбанизация дәрежесі де әсер етеді. Мемлекеттік қызметке, кәсіпкерлік қызметке және басқа да жұмыспен қамту нысандарына ауыртпалық түсіретін қала тұрғындары басқа менталитетке ие ауыл тұрғындарына қарағанда ұлттық дәстүрлерді сақтауға бейім емес. Сонымен, қазақтың ұлттық дәстүрлерін сақтау киімде, сөйлеуде, тамақтану ерекшеліктерінде, дүниетанымда, психологияда, кейде дінде көрінуі мүмкін. Қазақтардың мәдени дәстүрлерінің айырмашылығының барлық аталған өлшемдері бүгінгі күні де өзекті екенін атап өткен жөн. Әрине, қалалық және ауылдық өмір арасындағы айырмашылықты бірте-бірте жою мәдениет пен дәстүрге белгілі бір із қалдырады, алайда үйдегі сары май мен кептірілген "ірімшік" сүзбесін дайындау осы өнімдерді дүкеннен сатып алуға мүмкіндігі бар қалалықтарға қарағанда, ауыл қазақтарының тұрмысына жиі тән. Қазақтардың өмір салты туралы да осыны айтуға болады. Бүгінгі күнге дейін Моңғолияның Баян-Өлгей аймағының көптеген қазақтары, Қытайдың ШҰАА көшпелі өмір салтын ұстанады, мал шаруашылығымен айналысады, ал Түрікменстанның Балқан және Дашогуз велаяттарында жинақы тұратын этникалық қазақтар өсімдік шаруашылығымен көбірек айналысады. Мұндай өмір салты олар ұстанатын дәстүрлерге, ең алдымен тамақтану дәстүрлеріне әсер етеді. Мәдени дәстүрлер біртіндеп өзгеріп отырады, объективті түрде олар өзгеріссіз қала алмайды, өйткені ғылым мен техниканың дамуына байланысты адамдардың экономикалық өмір сүру жағдайлары өзгереді, көші-қон құбылыстары нәтижесінде әлеуметтік орта өзгереді. Дәстүрлер дәл осылай пайда болмайды, олар қажет болған кезде пайда болады. Олар адамның санасымен және адамдардың қажеттіліктерімен қатар өзгеруі мүмкін, жоғалып, жаңа жолмен қайта туылуы мүмкін. Қазақтардың осындай ұлттық мәдени дәстүрінің жарқын мысалы "Наурыз мейрамын"мерекелеу болып табылады. Тарихшылар мерекенің нақты күнін білмейді, бірақ оны біздің дәуірімізге дейінгі VII ғасырға дейін атап өткені белгілі.Е. мереке көктемнің көзін тазартудың ежелгі рәсімімен байланысты дәстүрлі таңның атысымен басталды. Салттық іс-шараларды орындағаннан кейін хабаршылар барлық көшелерді, аулаларды аралап, барлығын мерекеге шақырды. Бұл күндері көп тамақ дайындалды, бұл келер жылы молшылық пен молшылықты білдірді. Сонымен қатар, мерекелер көңілді, ойындар, Ат жарысы, әндер мен жарыстармен қатар жүрді, оған барлық адамдар жасына және жынысына қарамастан қатысты. Бұл күннің басты тағамы" наурыз-көже " болып табылады, ол жеті ингредиенттен тұрады: су, ет, тұз, май, ұн, сүт және Жарма, олар өмірдің жеті элементін білдіреді. Қазақстанда "Наурыз мейрамы" әрдайым атап өтілмеген. 1926 жылдан 1988 жылға дейін Кеңес өкіметінің тыйым салуымен мереке бүкілхалықтық атап өтілмеген. Ресми түрде мереке Қазақ КСР Президентінің 1991 жылғы 15 наурыздағы "көктемнің халықтық мерекесі – "Наурыз мейрамы" туралы Жарлығымен қайта жанданды, оған сәйкес 22 наурыз мереке күні болып жарияланды. 2001 жылы мереке Мемлекеттік деп жарияланды, ал 2009 жылдан бастап қатарынан үш күн атап өтіледі. 2010 жылғы ақпанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 64-ші сессиясы 21 наурызды Халықаралық Наурыз күні деп жариялады. Бұл Қазақстандағы тарихи оқиғалар бүкіл әлемдегі қазіргі қазақтардың "Наурыз мейрамын"қалай атап өтетініне айтарлықтай әсер еткенін білдіреді. "Наурыз мейрамы" мерекесінің дәстүрлері бүгінгі күнге дейін сақталып, заманауи өмірге айналды. Енді театрландырылған қойылымдар, концерттер, қайырымдылық акциялары, халықтық-спорттық ойындар көбейе бастады. Алайда, бір нәрсе өзгеріссіз қалады-Жаңа жыл сезімі, жаңару және ізгі тілектер. Әрбір қазақ дәстүрінің өзінің Жеке мағынасы бар, ол оның функцияларында көрініс табады - бұл адамгершілік нормалар мен ережелер арқылы адамның рухани әлеміне әсер ету арқылы қоғамдағы қатынастарды тұрақтандыру және дамыту; ұрпақтар арасындағы байланысты сақтай отырып, мәдени-рухани қатынастарды ұрпаққа беруді қамтамасыз ету. Әлемнің түрлі елдерінде тұратын қазақтар қарым-қатынас үлгісін, өздерінің ұлттық әдет-ғұрыптарын (киім-кешек, ұлттық тағамдар, музыка, әндер және т.б.) жаңғыртып, келесі ұрпаққа табыстайтын "Наурыз мейрамын" атап өту дәстүрі мысал бола алады. Ұлттық-мәдени тамырлар халық тарихында маңызды рөл атқарады. "Өткенді, тамырымызды ешқашан ұмытпауымыз керек, өз халқымыздың терең тарихын біліп, қастерлеуіміз керек. Әлемнің әрбір халқына тән ерекшеліктерді ұлттық музыка, қолөнер, әдет-ғұрып және салт-дәстүр арқылы анықтауға болады. Осы ерекшеліктерді зерттей отырып, өмірлік принциптерді, халықтың жан дүниесін түсінуге болады. Дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар ұрпақтар арасындағы байланыс пен сабақтастықты орнататын күшті жіпті құрайды. Өткеннің мұрасы, салт – дәстүрлер, әдет-ғұрыптар, тіл, отбасы, өмір салты және мерекелер-бұл ұлттың мәдени-генетикалық кодын бейнелейтін нәрсе. Бұл ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи-мәдени негіздер". Ғасырлар қойнауынан жеткен қазақтардың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері жас ұрпақ үшін өте маңызды. Үлкендерді құрметтеу, кішілерге құрметпен қарау, ана мен әкеге ерекше құрмет және басқалар біздің гендерімізге енеді". Шетелдік қазақтардың ұлттық дәстүрлерді сақтауы ана тілін қолданудан басталады, өйткені дәстүрлердің барлық атаулары, сондай-ақ олардың атрибуттары өздерінің тарихи атауларына ие. Моңғолия мен Қытайдағы қазақтардың өмірін зерттеу шетелдік қазақтардың ұлттық дәстүрлерді сақтауға қалай ұқыпты қарайтындығын көрсетті. Мысалы, Моңғолиядағы қазақ диаспорасы өзінің қарым-қатынас шеңберін сақтап қалуға тырыспайды, диаспора өкілдері балаларының ата-бабаларының тарихын, мәдениеті мен әдет-ғұрпын білгенін қалайды. Олар өз балаларынан қазақ дәстүрлерін сақтауды талап етеді, ең алдымен, ана тілін білуді және отбасында қалыптасқан дәстүрлерді ұстануды талап етеді. Моңғол қазақтары жыл сайын "Алтын бүркіт" (Золотой орел) фестивалін ұйымдастырады, оның барысында көрмелер, музыкалық жарыстар, сондай-ақ айтыстар, терме өткізеді. Бұл ретте басты шарт - тек қана қазақ құралдарын пайдалану. Мұндай жағдай Моңғолияда тұратын қазақтардың ұлттық дәстүрлері мен мәдениетін сақтауға бағытталған[9]. Қытай қазақтары Монғолия қазақтарына қарағанда жазу кезінде араб тоқымын пайдаланады [10], ал моңғол қазақтары кириллицаны жақсы меңгерген. Алайда, сөйлеу кезінде қазақ тілінің екеуі де Қазақстандағы тілден аз айырмашылығы бар. Қытай қазақтарының ересек ұрпағы едәуір таза қазақ тілінде сөйлейді, бірақ жастар әңгімелесу кезінде кейде қазақ сөздерін қытай тілімен араластырады, бұл ассимиляцияның салдары болып табылады. Тіл ұлттық мәдениеттің негізгі элементі ретінде қазіргі өмірдің әсеріне ұшырайды. Саясаткер Досан Баймолда "Моңғолиядағы қазақтар Қытайға қарағанда өздерін сенімді сезінетінін, өйткені соңғы бес-алты жылда Қытайдың ұлттық азшылықтарға қатысты саясаты болжап болмайтын болып бара жатқанын"атап көрсетеді[11]. Дегенмен, Қытай қазақтарының аға буыны тұрмыста қазақ тілін сақтап қалуға тырысады, жас буын өкілдеріне ана тілін үйретуге тырысады. Ұлттық бірегейліктің сақталуы, бірінші кезекте, отбасы ортасында көрініс табады: балалар туған кезде оларды қазақ есімдерімен атайды; балалар белгілі бір жасқа толғанда қазақтың ұлттық салт-жораларын өткізеді; қазақ дәстүрлерін сақтай отырып, түрлі отбасылық салтанаттарды өткізеді (құдаласу, үйлену тойлары, жерлеу рәсімдері және т.б.); мерекелерге қазақтың ұлттық тағамдарын дайындайды. Алайда қытай мен Моңғолияның қазақтарына қазақ тілімен қатар тұратын елдің тілін білу қажет, өйткені жергілікті тілді білместен мектептерде, жоғары оқу орындарында оқу немесе жұмысқа орналасу іс жүзінде мүмкін емес. Объективті шындық қазақ тілінің өзгеруіне және қазіргі өмір сүру жағдайының тілге әсерін болдырмауға мүмкіндік бермейтінін атап өткен жөн. Автор - Дина Ораз ИНформация взята с сайта EL.KZ